ی ۴۰ سال است [۷]. درخت خرما چون تک لپه ای است ریشه اصلی ندارد بلافاصله پس از انکه ریشه اولیه از دانه بیرون آمد ریشه های ثانویه ظاهرمی شوند و آنها ریشه متراکم تشکیل می دهند. تقریبا در تمام طول قطر آنها یکسان، در تمام بلندی خود تنه ای مستقیم و ستونی دارد و قطر آن در طول تنه یکسان است و تا محل تاج شاخه ها که یکباره انبوه می شوند قطر آن تغییر نمی کند[۷۰]. تنه از دسته های لیفی چسبیده به هم ساخته شده که در محفظه ای از بافت یاختهای قرار گرفته و نزدیک به سطح بیرونی تنه بسیار خشبی است[۱۶].
برگ های درخت خرما پر مانند و به صورت تاجی در نوک تنه از جوانه های انتهایی منطقه رشد به وجود می آیند. ابعاد و صفات برگ بسته به نوع رقم، سن درخت و شرایط محیطی متفاوت است. و طول ۳تا۶ متر (به طور متوسط ۴ متر) دارند. در درخت خرما هر سال ۱۰ تا ۳۵ برگ ایجاد می شود که طول عمرشان ۳ تا ۷سال و تعداد برگهای هر نخل معمولا۳۰ تا ۱۴۰است تعداد برگچه ها در هر شاخه از ۱۲۰تا۲۴۰ متغیر است. نحوه قرار گرفتن برگچه ها بسته به نوع واریته متفاوت است[۱۷، ۸۹].
گریبانه ها یعنی پوشش هایی که خوشه های گل را تا زمان رشد کامل در بر می گیرند. بر روی نقطه رشد در زوایای شاخه ها بصورت جوانه ظاهر می شوند. گریبانه های نر از گریبانه های ماده کوتاه تر و پهن بوده، متوسط تعداد آنها در نخل ماده در حدود ۶- ۱۲ ودر نخل نر قدری بیشتر است[۱۷، ۸۹].
گلها در اصل هرمافرودیت هستند یعنی در زمان تکوین دارای اندامهای جنسی نر و ماده بوده، ولی در مسیر تکامل و رشد و نمو بعدی، یکی از اندامهای جنسی آنها تحلیل میرود و نهایتاً گل تک جنسی حاصل میشود. ساختار اصلی گل در خانواده خرما شامل سه کاسبرگ، سه گلبرگ، ۶ پرچم در دو ردیف و سه برچه است که فقط یکی از آنها بارور شده و رشد میکند. گلهای نر به صورت کاسه فنجانی سه شاخه ای دیده می شوند که از سه گلبرگ تخم مرغی ناقص و روپوش دار، شش پرچم با میله های کوتاه نوک تیز و بر افراشته و بساکهای متصل پشتی تشکیل می شوند که معطر می باشند. گلهای ماده سه کاسبرگ دارند که به صورت کاسه کروی کوچکی می باشند، هر گل ماده دارای سه گلبرگ مدور فلسی، شش پرچم ناقص و سه برگچه آزاد با تخمکهای مستقیم و بی پایه کلاله خمیده است. در گلهای تلقیح شده معمولا دو برچه نارس می ماند و تنها یکی می رسد. برچه های نارس به صورت دو نقطه قهوهای بر روی کاسه میوه های رسیده باقی می مانند [۷ ،۸۹].
میوه خرما از نوع سته بوده و از دو قسمت متمایز تشکیل می شود. قسمت خارجی یا فرابر که اطراف دانه قرار می گیرد و قسمت خوراکی میوه را تشکیل می دهد و قسمت دوم، دانه یا هسته میوه می باشد. برحسب رقم و شرایط رشد، وزن میوه خرما بین ۲ الی ۶۰ گرم، طول آن ۱۸ الی ۱۱۰ میلی متر و عرض آن بین ۸ الی ۳۲ میلی متر متغیر است. از نظر اندازه و وزن میوه خرمای مجول یکی از بزرگترین ارقام تجاری دنیا می باشد. از نظر رنگ میوه ارقام خرما متفاوت هستند ولی رنگ میوه در اغلب ارقام زرد یا قهوه ای است. از نظر شکل نیز ارقام خرما به شکل تخم مرغی، گرد و استوانه ای دیده می شوند. از نظر جنس میوه ارقام خرما به سه گروه نرم(تر)۳، خشک۴ و نیمه خشک۵ تقسیم می شوند. میوه های بذر دار تشکیل شده دارای مراحل رشد مختلفی با نام های حبابوک، کیمری، خلال، رطب و تمر هستند[۷].
“حبابوک۶”: میوه کوچک، نابالغ و سبزرنگی که بعد از گرده افشانی تشکیل می شود را حبابوک گویند طول دوره حبابوک از ?تا ? هفته به طول می انجامد[۷].
“کمیری۷”:در این مرحله میوه رشد کرده و به رنگ سبز روشن در می آید این مرحله طولانی ترین مرحله رشد و نمو میوه می باشد. در این مرحله افزایش سریع در وزن میوه و حجم میوه، تجمع سریع قند های احیا شونده، افزایش سرعت تجمع قند کل و مواد جامد اتفاق می افتد و بالاترین میزان اسیدیته را دارا می باشد[۷ ،۱۷].
“خلال(خارک)۸”: این مرحله معروف به مرحله تغییر رنگ است که در آن رنگ میوه از سبز به زرد یا زرد کمرنگ ، صورتی یا قرمز تغییر می یابد[۱۷].
“رطب”۹:در مرحله رطب، میوه ها کم و بیش شفاف شده و رنگ آنها از رنگ دوره خلال به رنگ قهوه ای یا نزدیک به سیاه تغییر می یابد این تغییر رنگ با نرم شدن بافت میوه نیز همراه است. در این مرحله تجمع قند های احیا شونده میوه به تدریج کاهش پیدا می کند اما سرعت تجمع ساکاروز و مواد جامد افزایش می یابد[۱۷].
“تمر۱۰”:آخرین مرحله رسیدگی میوه خرما را تمر می گویند در این مرحله میوه مقادیر فراوانی از رطوبت خود را از دست می دهد تا آنجا که در اثر افزایش نسبت قند به آب در میوه، امکان تخمیر قندهای موجود در میوه به شدت کاهش یا کاملاً متوقف می شود[۱۷].

۱-۶ – گرده افشانی خرما

مرحله گرده‏افشانی از جمله مهمترین و حساس‏ترین عملیات به‌زراعی خرما است که نقش بسیار مهمی در تولید میوه و بهبود کمیت و کیفیت آن دارد. نخل خرما گیاهی دو پایه است و گلهای نر و ماده آن به صورت جداگانه روی پایه‏های متفاوت تولید می‌شوند. معمولا پس از ظهور غلافهای نر و ماده و آغاز شکافتگی غلاف‌های ماده، عملیات گرده‌افشانی آغاز می‌گردد. عوامل مختلفی بر زمان ظهور گل‌آذین های نر و ماده مؤثرند که از جمله آنها می‌توان به شرایط آب و هوایی، نوع رقم و علمیات به‌زراعی نخلستان اشاره نمود. در شرایط ایران فصل گرده‏افشانی در اغلب مناطق از اواسط بهمن ماه تا اواسط اردیبهشت ماه به طول می‌انجامد و در نخلستانهای تجاری به صورت مصنوعی انجام می‌شود[۱۷].
با توجه به نیاز دمایی بهینه جهت جوانه‌زنی گرده (حدود ۲۷+ درجه سانتی‌گراد)، ساعاتی از طول روز که دمای مورد نظر در آن تامین گردد مناسب ترین ساعات گرده‌افشانی خواهند بود. در این ارتباط با توجه به تحقیقات صورت گرفته مشخص شده که گرده‌افشانی در ساعت های بین ۱۰ صبح تا ۳ بعد از ظهر با بیشترین میزان میوه‌نشینی همراه بوده است[۸۹].
پس از شکافته شدن اسپات (و حتی اندکی قبل از آن)، گلهای ماده آمادگی پذیرش گرده را جهت انجام عمل تلقیح به دست می‌آورند. با شکافته شدن گل‌آذین‌ها و ظهور گلها به تدریج و به مرور زمان، قدرت پذیرش گلهای ماده به دلیل از بین رفتن سطح کلاله و رشد برچه‌ها به صورت پارتنوکارپ و تغییر شکل و حالت سلولهای خامه گل، کاهش می‌یابد. نتایج آزمونهای مختلف نشان داده که گرده‌افشانی گلها یک تا دو روز قبل از باز شدن طبیعی اسپاتها تا سه روز پس از شکافته شدن طبیعی آنها، با میزان میوه‌نشینی مطلوبی همراه بوده است. هر چه گرده‌افشانی دیر هنگام‌تر انجام شود، درصد میوه‌نشینی نیز به همان نسبت کاهش خواهد یافت[۷ ،۸۹].

۱-۷- ازدیاد خرما به روش کشت بافت

نخل خرما به طور مرسوم به روش ازدیاد جنسی بوسیله بذر و یا به صورت رویشی بهوسیله پاجوش ازدیاد میشود. با این وجود، این دو روش زمانی که تعداد بسیار زیادی از مواد گیاهی افزایشی مورد نیاز است و یا زمانی که نیاز است برخی از ژنوتیپهای برتر گزینش شده به صورت رویشی همسانسازی شوند ناکارآمد هستند. ازدیاد جنسی نمیتواند برای ازدیاد ژنوتیپ ممتاز یا گزینش شده استفاده شود چون نتاج به دلیل ویژگی بسیار هتروزیگوس بودن نخل خرما، کاملاً متنوع خواهند بود. گذشته از این، نیمی از نتاج، درختان نر خواهند بود که امکان تشخیص آنها قبل از گلدهی وجود ندارد. گیاهان ماده حاصل از بذر، میوههای متنوعی که عموماً دیررس هستند و کیفیت نامرغوبی دارند تولید خواهند کرد. تعداد میانگین پاجوشها در طول عمر هر نخل بسیار کم و محدود به دوره نونهالی است. بعلاوه، پاجوشها به سختی ریشه میدهند. یک عیب بزرگتر این روش شیوع بیماریها و آفات خطرناک مانند بیماری بایود یا آفت سرخرطومی حنایی خرما است که میتواند توسط پاجوشهای آلوده منتقل شود. به دلیل محدودیتهای روشهای ازدیاد مرسوم نخل خرما، فقط از طریق کشت بافت میتوان تقاضای فزاینده جهانی را پاسخگو بود] ۷،۱۶[. از این رو در زیر به شرح بیشتر روش ازدیاد کشت بافتی نخل خرما پرداخته میشود.
فعالیت در زمینه کشت بافت نخل خرما از اوایل دهه ۷۰ میلادی در جهان آغاز شد. در مطالعات اولیه محققان توانستند از قسمت های مختلف گیاه مانند جنین، قسمت های مختلف بذر، میوه در مرحله حبابوک، ریشه، ساقه، گل آذین و مریستم انتهایی تولید بافت پینه نمایند. پس از آن مطالعات تکمیلی جهت تولید شاخساره و ریشه زایی انجام شد. و در اوایل دهه ۸۰ محققان توانستند گیاهچه های ریشه دار در محیط درون شیشه ای تولید کنند. تولید تجاری نهال های کشت بافت خرما از اواخر دهه ۸۰ در کشورهایی نظیر انگلیس و فرانسه شروع و در آمریکا، مراکش، عربستان و امارات متحده عربی گسترش پیدا کرد[۵]. همگام با پیشرفت این تکنولوژی در جهان، در ایران نیز از حدود ۱۵ سال قبل فعالیت هایی برای دسترسی به این فناوری آغاز گردید که نتایج مطلوبی در هر دو بخش دولتی و خصوصی به دنبال داشته است. تا کنون افزون بر ۵۰۰ هزار نهال کشت بافت از ارقام تجاری کشور شامل برحی، زاهدی، پیارم، دیری و مضافتی و ارقام تجاری خارجی مانند مجول و توری تولید و وارد عرصه نخلستان های کشور شده اند[۱۱].

۱-۷-۱- مزایای ازدیاد خرما به روش کشت بافت
از مزایای ازدیاد خرما به روش کشت بافت می توان به موارد زیر اشاره کرد:
– درختان خرمای حاصل از کشت بافت شبیه به والدین هستند.
– امکان تولید انبوه نهال وجود دارد.
– واریته های کمیاب را می توان در مقیاس وسیع تولید کرد.
– در هر زمان از سال قابل انجام است بنابراین تحت تاثیر شرایط فصلی قرار نمی گیرد.
– هویت نهال حاصل از کشت بافت مشخص و تضمین شده است.
– خطر انتشار آفات و بیماری های نخل از یک منطقه به منطقه دیگر یا از یک کشور به کشور دیگر وجود ندارد یا بسیار کم است.
– تولید باغ های یکنواخت از نظر ساختار ژنتیکی و ظاهری، رشد سریع و ثمر دهی زود هنگام را می توان از دیگر مزایای کشت بافت نام برد[۱۶].

۱-۷-۲- معایب ازدیاد نخل خرما به روش کشت بافت

– این روش تکثیر نیاز به تکنولوژی پیشرفته، امکانات و تجهیزات آزمایشگاهی گران قیمت و نیروی متخصص و کارآزموده دارد.
– ممکن است نهال های تولیدی در فرایند تولید آزمایشگاهی دچار جهش در ساختار ژنتیکی خود گردند. مواردی از رشد غیر عادی میوه درارقام برحی و خلاص حاصل از کشت بافت که به روش جنین زایی افزایش یافته بودند در کشور عربستان گزارش شده است. خوشه های تلقیح شده این ارقام حدود ۱۰۰-۸۰% تولید میوه پارتنوکارپ نموده و در برخی موارد نیز حالت سه برچه ای در آن ها مشاهده شده است. در چند سال اخیر نیز ناهنجاری هایی نظیر عدم تلقیح میوه، تشکیل میوه های سه برچهای، بد شکلی و رشد ناموزون برگ ها، تولید پاجوش های زیاد و بد شکل در خرمای برحی کشت بافت( تولیدات شرکت

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید