فصل اول
مقدمه

۱-۱ مقدمه:
جوامع بشری از ابتدای شکل‌گیری در ارتباط نزدیک با محیط اطراف خود بوده و از اجزاء تشکیل دهنده محیط، برای بدست آوردن غذا و دارو استفاده کرده است، شناخت وکاربرد گیاهان برای تهیه غذا و دارو به طور مسلم از طریق آزمون و خطا بوده و به تدریج انسان توانست احتیاجات خود را از محیط اطراف خود تأمین نماید. با شکل‌گیری تمدن‌ها و فراهم آمدن امکانات بیشتر، شناخت انسان به تدریج کامل‌تر گشت.(جم زاده،۱۳۸۸ ). گیاهان دارویی یکی از منابع مهم برای درمان بیماری‌ها بوده‌اند و در تمدن‌های پیشین جمع‌آوری و کشت آن‌ها در مکان‌های مقدس نظیر دیرها و صومعه‌ها متداول بوده است (جم زاده،۱۳۸۸ ). استفاده از گیاهان در طب سنتی در ایران و سایر کشورهای جهان متداول بوده و بر اساس شواهد تاریخی، کشور ایران در این زمینه پیشتاز و از کشورهای مطرح جهان بوده است (جم‌زاد، ۱۳۸۸).
استفاده از گیاهان دارویی به قدمت عمر انسان است چون بیماریها با پیدایش بشر متولد شدهاند و اسناد چند هزار ساله موجود در تاریخ طب و داروسازی حاوی تجربیات و اطلاعات ارزشمند گیاهان درمانی میباشد،که تا چند دهه گذشته آنچه به عنوان دارو مورد استفاده قرار میگرفت از منابع طبیعی و به طور عمده از گیاهان بهدست میآمد. با پیشرفت سریع علوم از یک سوء، و مسائل اقتصادی از سوی دیگر از مصرف گیاهان دارویی به صورت گذشته کاسته شد و داروهای شیمیایی در بسیاری موارد جایگزین آنها شدند(امیدبیگی،۱۳۷۶ ) اما تجربه چند دهه اخیر نشان میدهد که داروهای شیمیایی با تمام کارایی که دارند، اثرات نامطلوب و ناگوار, بسیاری به همراه دارند،که امروزه ثابت شده است کمتر ماده خالصی وجود دارد که دارای اثرات سوء نباشد به همین دلیل در دو دهه اخیر بازگشت به استفاده از گیاهان دارویی مورد توجه بسیار قرار گرفته است و دانشگاهها، مراکز تحقیقاتی، کارخانهها و سازمان بهداشت جهانی ۱برنامههای وسیعی جهت استفاده گیاهان دارویی تدارک دیده، و نقش گیاهان دارویی را در قرن بیست و یکم سرنوشت ساز تلقی نمودهاند، با توجه به اینکه در حال حاضر مواد اولیه دارویی در ایران کمتر ساخته میشود و در صنعت داروسازی به طور اساسی نیازمند به این مواد میباشیم، استفاده از منابع گیاهان دارویی داخلی یکی از راههای کاهش این نیاز است که از دیر زمان در ایران به طور سنتی رواج داشته است، اما استفادههای صحیح از گیاهان دارویی مشروط به وجود اطلاعات دقیق و علمی است که متأسفانه بر اثر مرور زمان و به علت دخالت افراد نا آگاه و سودجو منحرف گشته و افسانهها و مطالب غیر واقع به آنها اضافه شده است که باید آنها را از هم جدا نمود و این جداسازی احتیاج به افراد متخصص و صاحب نظر دارد تا نتایج حاصله قابل کاربرد باشد(امیدبیگی،۱۳۷۶ ). در اوایل قرن حاضر پیشرفت علم شیمی و کشف سیستمهای پیچیدهی سنتز ارگانیک منجر به توسعهی صنعت داروسازی و جایگزینی شیمی درمانی شد، بدین طریق پزشکی مدرن توانست بسیاری از بیماریها غیر قابل علاج و غالباً مرگ آور را درمان کند. با وجود این گیاهان دارویی و داروهایی که از آنها تهیه میشدند هرگز به طور کامل کنار گذاشته نشدند(امیدبیگی،۱۳۷۶ ). طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی امروزه بیش از ۸۰ درصد مردم جهان (نزدیک به ۵ میلیارد نفر)، برای درمان بیماریها هنوز از داروهای گیاهی استفاده میکنند، تقریباً یک چهارم داروهای تهیه شدهی دنیا داروی منشأ گیاهی هستند که یا مستقیماً از گیاهان عصاره گیری شدهاند و یا بر اساس ترکیب گیاهی، سنتز شدهاند(امیدبیگی،۱۳۷۶ ). واژه گیاهان دارویی تنها به تسکین دهنده آلام مردم اطلاق نمیشود بلکه این گیاهان در زیر گروه غذا به عنوان طعم دهندهها، نوشنیدنیها، شیرینکنندهها، رنگ طبیعی و حشرهکش وهمچنین به عنوان ماده اولیه محصولات آرایشی و بهداشتی نیز مورد استفاده قرار میگیرند(امیدبیگی، ۱۳۷۶).با نظری اجمالی به فرهنگ مصرف داروهای گیاهی در ایران متوجه میراث با ارزش این گیاهان در طب غنی سنتی ایران میشویم. از طرفی فلات وسیع ایران از اقلیمها و محیطهای گوناگون برخوردار است به همین دلیل بیش از ۷۵۰۰ گونه گیاهی مختص به ایران است، از این رو به حق فلور ایران یکی از منابع دارو خیز جهان محسوب میشود (زارع زاده، ۱۳۸۳)
۱-۲ تاریخچه گیاهان دارویی:
ایرانیان از دیرباز و حتی پیش از دیگران در زمینه گیاهان دارویی و کاربرد درمانی آنها از دانش پیشرفتهای برخوردار بودهاند(دوازده امامی،۱۳۸۲ ). نمونه بارز آن کتاب اوستاست، در یکی از پنج کتاب تشکیل دهنده اوستا، بخشهای پرشماری به گیاه درمانی، معرفی گیاهان دارویی و کاربرد آنها اختصاص یافته است(دوازده امامی،۱۳۸۲ ). اما متاسفانه در لشکر کشی اسکندر مقدونی، کتابخانه مشهور اسکندریه در آتش سوزی عمدتاً نابود شدو بدین ترتیب، سوابق گیاه شناسی شرق کهن در دو تمدن ایران و مصر بر اثر این آتش سوزیها، فاقد هر گونه مدرک دیرینه شناخت گیاهان دارویی و خواص آنها گردید، متأسفانه بعدها نیز بر اثر تخریب فرقه اسماعیلیه و آتش زدن کتابخانههای آن بهوسیله هلاکوخان مغول، بقیه آثار مکتوب گیاهان دارویی، که توسط این فرقه جمعآوری شده بود، از میان رفت، تا اینکه در قرن هشتم و نهم میلادی، اطباء ایرانی رونق خاصی به طبابت ایران و جهان بخشیدند، به طوری که با پیدا شدن دانشمندان و نوابغی نظیر ابوعلی سینا و زکریای رازی با انتشار کتابهای معروف خود (قانون و الحاوی) پیشرفتهای زیادی نصیب ملت ایران و جهانیان گردیدند (دوازده امامی، ۱۳۸۲).
۱-۳ رویکرد جهانی در استفاده از گیاهان داروئی:
رویکرد جهانی به استفاده از گیاهان دارویی و ترکیب‌های طبیعی در صنایع دارویی، آرایشی، بهداشتی و غذایی و نیاز مبرم به تحقیقات پایه‌ای و کاربردی وسیعی را در این زمینه نمایان می‌سازد(علیرضاکشفی بناب،۱۳۸۰ ). گیاهان دارویی یکی از منابع بسیار ارزشمند در گستره وسیع منابع طبیعی هستند که در صورت شناخت علمی، کشت، توسعه و بهره‌برداری صحیح می‌توانند نقش مهمی در سلامت جامعه، اشتغال‌زایی و صادرات غیر نفتی هر کشوری داشته باشند، تنوع آب و هوا و شرایط اکولوژیک مختلف، باعث تنوع و غنای گیاهان دارویی در سراسر ایران شده است، لزوم تحقیقات همه جانبه و بهره‌برداری صحیح از این گیاهان، به ویژه در زمانی که استفاده جهان از گیاهان دارویی در صنایع دارویی، آرایشی، بهداشتی و غذایی شتاب بسیار بالایی گرفته است، لازم و ضروری است(علیرضاکشفی بناب،۱۳۸۰ ).
برنامه‌ریزی جامع برای گیاهان دارویی می‌تواند علاوه بر دستیابی به مدیریت توسعه پایدار در این بخش بالاخص در ابعاد کلان توسعه اقتصادی، زیست محیطی، بهداشتی (خودکفایی دارویی)، اشتغال، امنیت غذایی و ذخایر ژنتیکی در عرصه ملی و جهانی به عنوان یک منبع درآمد ارزی برای کشور محسوب و ایفای نقش نماید. وجود برنامه‌ای جامع و هماهنگ بین مراکز تحقیقاتی، آموزشی و اجرایی و همچنین وجود اعتبار لازم در این امر می‌تواند راه‌گشای توسعه در گیاهان دارویی باشد(علیرضاکشفی بناب،۱۳۸۰ ). در این ارتباط یک نظام مدیریتی و جامع‌نگر نیازهای تحقیقاتی و اجرایی کشور را تعیین نموده و در نهایت با کنار هم قرار دادن نتایج بدست آمده، راه‌حل‌های مناسبی را به منظور توسعه در امر تولید و فرآوری گیاهان دارویی و در نهایت داروهای گیاهی ارائه خواهد نمود(علیرضاکشفی بناب،۱۳۸۰ ).

۱-۴ کشت و کار و تولید گیاهان دارویی:
امروزه نیاز بیش از حد بشر به منابع داریی,غذایی وآرایشی وتقاضا برای گیاهان دارویی به شدت افزایش یافته است ودر حال حاظر کشورهایی نظیر آمریکا، کانادا، چین، مجارستان و هند بیش‌ترین تحقیقات و کار را در این زمینه انجام می‌دهند (رجحان، ۱۳۶۰).فراورده‌های گیاهی برای حفظ سلامت و تغذیه انسان‌ها و درمان بیماری‌ها به شکل داروها، آنتی‌اکسیدان‌ها، چاشنی‌ها، خوش‌ بو‌کننده‌ها، رنگ‌ها و حشره‌کش‌ها استفاده می‌شوند(امین،۱۳۸۰ ).در سال‌های اخیر، به علت اثر سوء داروهای سنتتیک، استفاده از داروهای گیاهی دوباره رونق یافته و تقاضای جهانی برای این مواد گیاهی افزایش چشم‌گیری پیدا کرده است و برخی از این داروها مانند داروهای گروه تروپان آلکالوئیدی، گروه اوپیوئیدی و داروهای ضد سرطانی بعضا جایگذین مناسب شیمیایی هم ندارند (امین، ۱۳۸۰).
از آنجایی که اکثر گیاهان دارویی در مرحله گلدهی برداشت می‌شوند و به تولید بذر جهت زادآوری نمی‌رسند به تدریج باعث از بین رفتن یک یا چند گونه می‌شوند، بنابراین در کشورهای مختلف اقدام به تولید بذر و کشت انبوهی این گیاهان نموده‌اند به طوری‌که کشور پرو یک چهارم کل زمین‌های زراعی خود را به کشت این گیاهان اختصاص داده و یا کشور چین که انیستیتو و مراکز تحقیقاتی فراوانی جهت تولید بذر و کشت گیاهان دارویی دارد (توکلی صابری و صداقت، ۱۳۷۹). کشور ما نیز دارای یکی از غنی‌ترین منابع گیاهان دارویی بوده که در نقاط مختلف ایران پراکنده شده‌اند، رجعت دوباره به استفاده از گیاهان دارویی و برداشت‌های بی‌رویه و مستقیم از طبیعت در دهه‌های اخیر از یک طرف و وقوع تنش‌های محیطی طبیعی از طرف دیگر موجب فرسایش شدید ژنتیکی در گونه‌های گیاهی پر ارزش گردیده است (امیدبیگی، ۱۳۷۶ ). این وضعیت تا جایی پیش رفته که برخی از گیاهان دارویی بومی یا از بین رفته و یا در معرض انقراض قرار گرفته‌اند (هویزه و همکاران ،۱۳۸۰)
۱-۵ اهمیت اقتصادی گیاهان دارویی:
در حال حاضر بهره‌برداری از گیاهان دارویی و برداشت از طبیعت در نقاط مختلف کشور صورت می‌گیرد(امیدبیگی،۱۳۷۶ ). در حالی‌که آمار دقیقی از میزان تولید و مصرف گیاهان دارویی و مکمل‌های طبیعی در ایران در دست نیست(امیدبیگی،۱۳۷۶ ). نگاهی به برخی از آمارهای واردات و صادرات برخی از کشورها و ارزش فروش داروها و مکمل‌های گیاهی بیان کننده اهمیت اقتصادی گیاهان دارویی است. در سال ۱۹۷۷ میلادی در کشور آلمان تولیدات داروهای گیاهی به ارزش ۶ میلیارد یورو بوده است (متین، ۱۳۸۲). در سال‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۵ طبابت گیاهی در شهرهای صنعتی اروپا ۸ درصد افزایش یافت.طبق گزارش شرکت آمریکایی فراست و سالیوان، در سال ۱۹۸۶ اروپائی‌ها مبلغ ۵۶۰ میلیارد دلار صرف فراورده‌های طبیعی و مکمل‌های غذایی نمودند (مومنی، ۱۳۸۰). در سال ۱۹۸۹ واردات گیاهان دارویی مختلف توسط کشورهای اروپایی به میزان ۵۵۰ میلیون دلار بوده و در همان سال،۷۶ میلیارد دلار دارو ساخته شده است.بر اساس گزارش فائو۲در سال ۱۹۹۵، ارزش صادرات گیاهان دارویی در جهان بالغ بر ۸۸۰ میلیون دلار بوده است. در همین سال کشور چین با صادرات ۳۳۷ میلیون دلار از گیاهان دارویی مقام اول صادرات را به خود اختصاص داد. نکته جالب توجه این که در کشور چین بیش از ۳۵۰ هزار هکتار زمین به کشت حدود ۲۰۰ گونه

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید