دکتر علیرضا نیکبخت نصرآبادی، استاد دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تهران
دکتر مجتبی ویسمرادی، استادیار دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی تهران
دکتر مجیده هروی، استادیار دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه شاهد
دکتر فریده یغمایی، دانشیار دانشکده پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

ویراستار انگلیسی: دکتر مجتبی ویس مرادی – علیرضا قریب
ویراستار فارسی: دکتر فاطمه الحانی
حروفچینی و صفحهآرایی: فرشته حیدری
طراح جلد: اصغر سورانی
ناشر: انجمن علمی پرستاری ایران
نشانی: تهران – میدان توحید – دانشکده پرستاری و مامایی تهران
کدپستی: 1419733171، صندوق پستی: 398/14195، تلفن و نمابر: 66592535
e-mail: info@jne.ir , Website: http://jne.ir

آموزش پرستاری دوره 2 شماره 4 (پیاپی 6) زمستان 1392، 32-23
بررسی تأثیر آموزش تغذیه بر میزان تبعیت از رژیم غذایی در بیماران مزمن کلیه غیردیالیزی

مهسا پورشعبان، زهره پارسا یکتا، محمد غلام نژاد، حمید پیروی

چکیده

مقدمه: تغییر در زندگی فردی در هنگامی که بیماری مزمن کلیه به وجود می آید نیاز به پشتیبانی و حمایت جهت تغییـررفتار دارد . عدم تبعیت از رژیم درمانی در بیماران مزمن کلیه شایع می باشد و این مساله با افزایش سـرعت پیـشرفت بیمـاری ومرگ و میر در این بیماران همراه است. این پژوهش با هدف تعیین تاثیر آموزش تغذیه بر میزان تبعیت از رژیم غذایی در بیمارانمزمن کلیه غیر دیالیزی انجام شده است.
روش: این پژوهش یک مطالعه نیمه تجربی گروه قبل و بعد از تست و با گروه مقایسه می باشد. 80 بیمار مـزمن کلیـه
1268732239263

Downloaded from jne.ir at 10:29 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:29 +0330 on Wednesday October 11th 2017

غیردیالیزی با فیلتراسیون گلومرولی2 ml/min/1.73 m 60-15 به شیوه تصادفی ساده به دو گروه 40 نفره تقسیم شدند. به گروه آزمون علاوه بر مراقبت معمول، بسته آموزشی رژیم غذایی ارائه شد و بیماران گروه مقایسه فقط تحت مراقبت معمول قرارگرفتند. قبل و پس از 12 هفته، تبعیت بیماران با پرسشنامه ساخته شده توسط پژوهشگر مورد سـنجش قـرار گرفـت. اطلاعـاتجمع آوری شده با آمار توصیفی و استنباطی (تی مستقل و کای دو) و روش تحلیل اندازه مکرر در نرم افـزارSPSS نـسخه 16 تجزیه و تحلیل گردید.
یافتهها: پس از 12 هفته میانگین در گـروه آزمـون (45/54) نـسبت بـه میـانگین در گـروه مقایـسه (40/43) افـزایشبیشتری را نشان داد. نتایج آزمون آماریt مستقل و روش تحلیل اندازه مکرر نیز بعد از مداخله اختلاف معنـادار آمـاری بـین دوگروه آزمون و مقایسه را نشان داد (001/0P=).
نتیجهگیری: آگاهی بیماران مزمن کلیه غیردیالیزی با استفاده از این قبیل شیوه های آموزشی در مورد رژیم غـذایی دربهبود تبعیت از رژیم غذایی موثر است. بنابراین پرستاران به عنوان یکی از اعضای تیم بهداشتی می توانند نقش بسیار مهمی درارتقاء آگاهی این بیماران ایفا نمایند.

کلید واژهها: تبعیت از رژیم غذایی، بیماری مزمن کلیه، آموزش تغذیه، بیمار غیر دیالیزی

تاریخ دریافت: 18/6/1392 تاریخ پذیرش: 26/11/1392

1268732239263

Downloaded from jne.ir at 10:29 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:29 +0330 on Wednesday October 11th 2017

مقدمه

تبعیت از رژیم درمـانی، طیفـی از رفتـار یـک فـردمیباشد که مطابق بـا توصـیههـای ارائـه شـده در زمینـهپیروی از رژیم درمانی تجویز شـده اعـم از رژیـم دارویـی،رژیم غذایی و غیره میباشـد . تبعیـت از رژیـم غـذایی بـهعنوان بخشی از رژیم درمانی، می تواند در کنترل بـسیاریاز بیماریها موثر باشد. عدم تبعیت در بیماران مزمن کلیـهشایع می باشد و این مساله بـا افـزایش سـرعت پیـشرفتبیماری و مرگ و میـر در ایـن بیمـاران همـراه اسـت (1).
براساس اطلاعات ارائه شده درسومین انجمن بـین المللـیسلامت و بهداشت تغذیـه، 3/26 میلیـون نفـر از جمعیـتبزرگسال ایالات متحده به بیماری مزمن کلیه یا Chronic Kidney Disease مبـتلا هـستند. 2/16 میلیـون نفـر از جمعیت بالای 20 سال امریکایی معادل 4/8% جمعیت، نیزاز سرعت فیلتراسیون گلـومرولی کمتـر ازml/min/1.73 2m60 برخوردارند (2). میزان مرگ و میـر بیمـاران مـزمنکلیه در ایالات متحده در سال 2007، در مرحله 3، 3/24% و در مرحله 4 برابر بـا 7/45% اسـت (3). آخـرین مطالعـهاپیدمیولوژیک بیماری مزمن کلیه در ایران (2008)، پـیشبینی کرد، درصورتی که رشد صعودی بروز این بیمـاری درکشور ما به همین نحو ادامه یابد، تـا سـال 2010 بـیش از40000 نفر بهESRD مبتلا می باشند. بـر اسـاس نتـایجمنتشر در این تحقیق، سالانه در ایران بـیش از 1200000 سال زندگی فعال ناشی از ابتلا به این بیماری از بـین مـیرود که این میزان در مقایسه با بسیاری از بدخیمی ها رقمقابل ملاحظه ای محسوب می شود(4) تا آنجا که می توانگفت این عدد، 3 برابر آمار ابتلا به سرطان پستان در اروپـااست(5). از طرفی در مرحله 3 و 4 بیماری علائم و نـشانههای بیماری از جمله عدم تعادل مایعات و الکترولیت هـا وتجمـع اضـافی ایـن مـواد در بـدن، هیپرکـالمی، اسـیدوز متابولیک، هیپرفسفاتمی، کم خـونی ، هایپرپاراتیروئیدیـسم ثانویــه، استئودیــستروفی کلیــه، اخــتلالات سیــستمیک ، نوروپاتی، بی اشتهایی، تهوع، استفراغ، خستگی، سوء تغذیهو… بروز کرده و به مرور زمان شدت می یابد (7،6). سـوءتغذیه پروتئین – انرژی نیز در 40% از بیماران دچار نارساییمزمن کلیه بروز می کنـد (8). یکـی از دلایـل همـه ایـنمشکلات عدم رعایت رژیم غذایی، یکی از احتیاجات بیمار در این مراحل نیاز به کسب اطلاعات در مورد تغذیـه (9) و یکی از فواید بهبود وضعیت تغذیه در ایـن بیمـاران ایجـادرویکرد هـای مناسـبی بـرای کـاهش عـوارض نـامطلوببیماری می باشد (10). همچنین بـا افـزایش آگـاهی ایـنبیماران در زمینه رژیم غذایی می توان از بروز مرگ و میـرو عوار ض ناشی از افزایش سموم در بدن کاسـت (11). بـاتوجه به اعم فوایدی که تغذیه مناسـب در بیمـاران مـزمنکلیه دارد و به پیش تر به آن اشاره شد، مساله مهم دیگـرمیزان تبعیت این بیماران از رژیم غذایی توصیه شـده مـیباشد. با وجود اینکه تبعیت از رژیم غـذایی بـه دلیـل ارزانبودن نسبت به سـایر مـداخلات درمـانی و اثـرات جـانبیکمتر، به عنوان یک گزینه درمانی مهـم و اغلـب در خـطاول درمان بیماران در نظر گرفته میشـود (12) و آمـوزشبه بیمار نیز یک روش ارزشمند در ارتقای تبعیـت از رژیـمغذایی بیماران محسوب می گردد (1) ، اما اطلاعاتی کـهدر ایران در مورد خود مراقبتی و رژیم غذایی توسـط کـادربهداشتی_درمانی به بیماران مزمن کلیه ارائه می شود بـهعلت تعداد بالای بیماران مراجعه کننده بسیار کلـی اسـت.
بعلاوه، هیچ سیستم حمایتی نهادینه شده ای برای مراقبتاز این بیماران از قبیـل ارائـه آمـوزش تغذیـه و ترغیـب وتشویق آنان به تبعیت از رژیم غذایی بوجود نیامـده اسـت.
1268732239263

Downloaded from jne.ir at 10:29 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:29 +0330 on Wednesday October 11th 2017

مطالعات نشان داده که تغییر در زندگی فردی در هنگـامیکه بیماری مزمن کلیه به وجود می آید نیاز به پـشتیبانی وحمایت جهت تغییر رفتار دارد (1). پرستاران میتوانند نقشمهمی را در تبعیـت بیمـاران از رژیـم درمـانی بـه واسـطهآموزش بازی کنند (13). با عنایت به اینکه دو راهبرد موثردر بهبـود پیـروی از رفتارهـای بهداشـتی و نتـایج بـالینی شرکت بیمار در فرآیند درمان به وسیله آموزش و پیگیـریمداوم پیشرفت وی می باشد (14) و تا کنون مطالعه ای درمورد تبعیت از رژیم غذایی در بیماران مزمن کلیه گـزارش نشده است، لذا این سوال مطرح می شود که “آیا با ارائـهبسته آموزشـی در مـورد تغذیـه بـه بیمـاران مـزمن کلیـهغیردیالیزی که شامل آموزش و پیگیری منظم مـی باشـد،می توان میزان تبعیت از رژیم غذایی در فرد را تحت تـاثیرقرار داد؟” این مطالعه با هدف تعیین تاثیر آموزش تغذیـهبر میزان تبعیت از رژیـم غـذایی در بیمـاران مـزمن کلیـهغیردیالیزی انجام شده است.

روش مطالعه

این پژوهش یک مطالعه نیمه تجربی گـروه قبـل وبعد از تست و با گروه مقایسه می باشد کـه در یـک مرکـزتحقیقاتی_درمانی در تهران انجـام شـده اسـت. 80 بیمـارمزمن کلیه غیردیالیزی به طور مساوی بـه روش تـصادفیساده شرکت داده شدند. معیارهای ورود به پژوهش عبارتبود از : سن بالاتر از 18 سال، توانایی درک مکالمه به زبانفارسی، دارا بودنGFR بـین 15 تـا 60، دارا بـودن سـوادخواندن و نوشـتن، گذشـت حـداقل 4 هفتـه از تـشخیصبیماری. معیارهای خروج نیز عبارت بـود از: فـوت بیمـاردرطول مطالعه، پیشرفت بیماری به اندازه ای که بیمار احتیاجبه دیالیز داشته باشد، ابـتلای شـرکت کننـده بـه بیمـاریروانی یا اختلال عملکردی (اسکلتی – عضلانی )، ابتلا بـهبیماری های حاد با لزوم بستری شدن در بیمارستان، پیوند کلیه، عدم شرکت در یکی از جلسات آموزشـی یـا یکـی ازجلسات پیگیـری . محـیط پـژوهش یـک مرکـز درمـانی وتحقیقاتی است که اکثر بیماران کلیوی کشور به آن ارجـاعداده می شوند. جهت تشویق بـه مـشارکت و جلـوگیری ازخروج نمونه ها در جریان مطالعه ، شماره تلفنـی در اختیـارافراد گروه آزمون قرار گرفت تا اگر سوالی در زمینـه رژیـمغذایی خود داشتند، تماس بگیرنـد. بـا ایـن حـال از گـروهآزمون 8 نفر به طور منظم در پیگیری ها شرکت نکردند و1 بیمار از این گـروه بـه علـت ادم حـاد ریـوی بـه مـدتطولانی در بیمارستان تحت بستری قـرار گرفـت. از گـروهمقایسه تعداد 3 بیمار به درمان دیالیز احتیاج پیدا کردنـد، 1 بیمار تحت پیوند کلیه قرار گرفـت. 2 بیمـار پـس از اتمـامدوره 3 ماهه حاضر به تکمیـل پرسـشنامه تبعیـت از رژیـمغذایی نشدند، 2 بیمار برای تکمیل نهایی ایـن پرسـشنامهمراجعه نکردند . و در مجموع 17 بیمـار از مطالعـه خـارج و63 بیمـار (31 نفـر در گـروه مقایـسه و 32 نفـر در گـروه آزمون) باقی ماندند. جهـت جمـع آوری اطلاعـات از فـرماطلاعات جمعیت شناختی و پرسشنامه پژوهـشگر سـاختتبعیت از رژیم غذایی استفاده شد. پرسـشنامه اصـلی ایـنتحقیق برگرفتـه از چنـدین پرسـشنامه در مـورد تبعیـت ازرژیم غذایی و تاریخچه غذایی بوده کـه بـر اسـاس منـابعموجود در مقالات و اینترنت جمع آوری و جمع بندی شـدهاست. پس از طراحی و آماده سازی، پرسـشنامه در اختیـار10 نفر از اساتید دانشکده علـوم پزشـکی تهـران و شـهیدبهشتی قرار گرفت و پس از سنجش اعتبار محتوا بـه کـارگرفته شد . به منظور بررسی اعتماد علمـی از روش آزمـونمجدد استف اده شد . پرسشنامه در دو مرحلـه بـه فاصـله 10 روز به یک گـروه 10 نفـری از بیمـاران داده شـد و نتـایجحاصل از دو آزمون مورد تجزیه و تحلیل قـرار گرفـت. در نتایج حاصل از آزمون همبستگیr=%79 بوده که به ایـنترتیب اعتماد علمی پرسشنامه مـورد تاییـد قـرار گرفـت.
1268732239263

Downloaded from jne.ir at 10:29 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:29 +0330 on Wednesday October 11th 2017

پرسشنامه تبعیت از رژیم غذایی مشتمل بر 20 سوال است. از این تعداد، امتیاز 17 سوال 4-0، 2 سوال 3-0 و 1 سوال 2-0 در نظر گرفته شد. در هر سـوال امتیـاز بیـشتر نـشاندهنده تبعیت مناسب تر است. حداکثر امتیاز کسب شده درکل پرسشنامه 76 می باشد. 4 محدوده تبعیت با توجـه بـهنمرات کسب شده از این پرسشنامه در نظر گرفته شـد کـهشامل: امتیـاز 19<، 38-19، 57-38 و ≤57 مـی باشـد. اجزاء بسته آموزشی تغذیه که به بیماران گروه آزمون ارائـهشد، عبارت بود از: 2 جلسه آموزشی 2 سـاعته بـه صـورتآموزش فردی و آموزش گروهی و به صورت یکسان، ارائهیک کتابچه آموزشی، پیگیری هر 4 هفته یکبار به صـورتحضوری در درمانگاه، انجام آزمایشات خون(اوره، کراتینین،س دیم، پتاس یم، ف سفر، منی زیم، کل سیم، هموگل وبین وهماتوکریت) هر 4 هفته جهـت اصـلاح رژیـم غـذایی بـرحسب نیاز بیمارو آموزش مجدد در صورت لزوم. محتـوایکتابچه آموزشی توسط پژوهشگر ساخته شد و سعی گردیدکـه تمـامی مطالـب آن سـاده و قابـل فهـم بـرای کلیـهمددجویان باشد . پژوهشگر برای تـدوین کتابچـه آموزشـیعلاوه بر استناد به منابع موجود در مقالات و اینترنـت، بـهیکی از فروشگاه های مواد غـذایی مراجعـه کـرد و لیـستمواد غذایی را نیز که می توانست در دسترس بیماران باشداز آنجا تهیـه نمـود و در کتابچـه آموزشـی از ایـن لیـستاستفاده کرد . به علاوه جهت تامین اعتبار محتـوا، کتابچـهتهیه شده در اختیار اساتید صاحب نظر تغذیه قرار گرفـت وبه نظرات اصلاحی آنان ترتیب اثر داده شد. کتابچـه آمـادهشده به چند بیمار به صورت آزمایـشی داده شـد و قـسمتهایی که در فهم آن ابهام وجود داشت، اصلاح گردید. ابتدا رضایت آگاهانه از بیماران گرفته شـد. بـرای پیـشگیری ازآلوده شدن داده ها، با پرتاب سکه بیماران مراجعه کننده درروزهای زوج در گروه آزمون و بیماران مراجعـه کننـده درروزهای فرد در گروه مقایسه قرار گرفتند. جلسات آموزشیگروه آزمون و نیز زمان بعدی مراجعـه آنهـا در روز زوج در
نظ ر گرفت ه ش د. اطلاع ات پزش کی و س وابق بیم اری واحدهای مورد پژوهش از بیماران یا پرونده پزشـکی آنـاناخذ و در فرم مشخصات فردی ثبت گردیـد. پـس از دادنتوضــیحات لازم در مــورد نحــوه تکمیــل پرســشنامه،پرسشنامه تب عیت در اختیارشان قرار داده شد. زمان متوسطبه دست آمده برای تکمیل کـردن ایـن پرسـشنامه 10-5 دقیقه بود . جهت کور سازی مطالعه، این کار توسط همکـارپژوهشگر صورت پذیرفت. پس از تکمیـل پرسـشنامه هـا،گروه مقایسه، فقـط مراقبـت معمـول (شـامل مراجعـه بـهدرمانگاه نفرولوژی هر 3 ما ه و توصیه هـای رژیـم غـذاییتوسط پزشک معالج به صورت کلی) را دریافـت نمودنـد وپس از این مقدمات، گروه آزمون علاوه بر مراقبت معمـولوارد مرحله مداخله شدند. هر یک از جلـسات آموزشـی بـهمدت 2 ساعت توسط پژوهـشگر و بـه شـیوه سـخنرانی وپرسش و پاسـخ در اتـاق مجـاور پزشـک نفرولوژیـست دردرمانگاه اجرا شد. جلسه اول آموزش بـه صـورت فـردی وچهره به چهره بود. جلسه دوم آموزش بـه صـورت گـروهکوچک 5 تا 9 نفر اجرا شـد (جـدول شـماره 1). در پایـانجلسه دوم کتابچه آموزشـی در اختیـار گـروه آزمـون قـرارگرفت و تاریخ مراجعه بعدی به آنان اعلام گردیـد. سـپسبیمار برای دریافت رژیم غذایی مخصوص به خود به واحـدتغذیه ارجاع داده شد. زمان هر مراجعه به هر بیمار روز قبلاز زمان مراجعه به صورت تلفنی اعلام شد. بیمـاران گـروهآزمون به صورت هفتـه چهـارم، هـشتم و دوازدهـم بـا دردست داشتن نتیجه آزمایشات به درمانگاه مراجعه کردنـد ونتایج آزمایشاتشان به رویت پزشک رسید. تغییرات احتمالیموجود در رعایت رژیـم غـذایی بـا توجـه بـه نـشانگرهایآزمایشگاهی و بالینی(میزان سدیم، پتاسیم، فسفر، نیتروژناوره خون، میزان وزن، فشار خون) مشخص می شـد و درصورت نیاز آموزش مجدد توسـط پژوهـشگر صـورت مـیگرفت. پس از 12 هفته از برگزاری آخرین جلسه آموزشی، مجددا تبعیـت از رژیـم غـذایی در هـر دو گـروه آزمـون ومقایسه سنجیده شد. ملاحظات اخلاقی شامل: اخـذ مجـوزاز کمیته اخلاق دانـشگاه علـوم پزشـکی تهـران (شـماره :
64335-18299)، ثبـت در کارآزم ایی بـالینی ب ه ش ماره
IRCT201203139289N2))، توضیح اهـداف و ماهیـتپژوهش و پاسخ به سئوالات واحد های مـورد پـژوهش درزمینـه تحقیـق حاضـر،آزاد بـودن افـراد بـرای شـرکت در مطالعه، اخـذ رضـایت نامـه آگاهانـه بـه صـورت کتبـی ازواحدهای مورد پژوهش جهت شرکت در مطالعـه و انجـامآزمایـشات اختـصاصی، اطمینـان بـه شـرکت کننـدگان از محرمانه بودن اطلاعات، اطمینـان بـه واحـد هـای مـوردپژوهش در مورد عدم وجود خطر و آسیب جسمی، روانی وعاطفی، اختیاری بودن خروج از پژوهش بـدون هیچگونـهآس یب احتم الی و تغیی ر در دریاف ت خ دمات پزش کی وپرستاری، ارائه نتایج حاصل از تحقیق به واحد هـای مـوردپژوهش و مسئولین محترم در صورت تمایـل ، ارائـه بـستهآموزشی به بیماران گروه مقایسه پـس از پایـان پـژوهش، رعایت صداقت و عـدالت در نمونـه گیـری، جمـع آوری وتجزیه و تحلیل داده ها بوده است. داده ها با استفاده از نرم افزارSPSS نسخه 16 پردازش شد. برای تجزیه و تحلیـلداده ها، از روش های آمار توصیفی مانند محاسبه شـاخصهــای عــددی (میــانگین و …)، آزمــون هــای آمــاری tمستقل(جهت آزمون متغیر های کمی) و نیز آزمون “کای دو” بـرای مقایـسه متغیـر هـای کیفـی دو گـروه و روش تحلیل اندازه مکرر استفاده گردید.

جدول شماره 1- محتویات جلسات آموزشی برگزار شده برای بیماران مزمن کلیه غیردیالیزی
جلسه دوم(گروهی) جلسه اول (فردی)
*مروری بر مطالب جلسه گذشته
*گروه های غذایی مجاز و غیر مجاز به تفکیک گروه های غذایی
*پرسش و پاسخ.
*اعلام زمان مراجعه بعدی *بیماری کلیه(علائم و عوارض)
*وظایف کلیه در بدن
*هدف از رژیم غذایی در بیماری مزمن کلیه
*مفاهیم موجود در کتابچه

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

*معرفی گروه های غذایی
*پرسش و پاسخ.

1268732239263

Downloaded from jne.ir at 10:29 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from jne.ir at 10:29 +0330 on Wednesday October 11th 2017

جدول شماره 2- توزیع فراوانی مطلق و نسبت درصد بیماران مزمن کلیه غیر دیالیزی، بر حسب متغیـر هـای دموگرافیـک در دو گـروه آزمـون ومقایسه قبل از آموزش تغذیه
نوع و نتیجه آزمون آزمون مقایسه گروه متغیر
t=0/4
P=0/6 درصد فراوانی درصد فراوانی سن
12/9 5/5
35/5
19/4
25/8 4
2
11
6
8 9/4
18/8 34/4
15/6
21/8 -1658873-10216

3
6
11
5
7

  • 1

دیدگاهتان را بنویسید